Każdy człowiek ma swoje granice emocjonalne i fizyczne. Warto wiedzieć, że nie wszyscy z jednakową łatwością komunikują je innym ludziom. Dotyczy to również dzieci w wieku szkolnym. Nauczyciel może okazać się dużym wsparciem w wyrażaniu granic uczniów. Jak? Przekonaj się!
Czym są granice osobiste i dlaczego są ważne?
Granice osobiste określają, co jest dla nas akceptowalne w sferze fizycznej, emocjonalnej i w zakresie naszych potrzeb. U dzieci rozwijają się one stopniowo, w miarę jak maluchy uczą się rozpoznawać, nazywać i chronić swoją przestrzeń fizyczną (np. „nie chcę, żeby ktoś mnie dotykał”), emocjonalną („nie podoba mi się, gdy się ze mnie śmiejesz”) czy społeczną („nie chcę się teraz bawić, potrzebuję chwili dla siebie”).
Wyznaczenie własnych granic i umiejętność komunikowania ich innym osobom pomaga budować zdrowe relacje, wzmacnia poczucie bezpieczeństwa i kształtuje tożsamość. Świadomość własnych granic sprawia, że uczeń potrafi powiedzieć „nie”, a także wyrazić swój sprzeciw lub niezgodę wobec czegoś, co mu nie odpowiada.
Zgoda na przekraczanie przez innych granic dziecka zazwyczaj ma przykre konsekwencje, takie jak:
- niska samoocena;
- podatność na manipulacje;
- impulsywne, agresywne reakcje;
- brak asertywności i działanie wbrew sobie;
- trudności w budowaniu zdrowych relacji z innymi.
Rola nauczyciela w uczeniu dzieci stawiania granic
Nauczyciel odgrywa bardzo ważną rolę w procesie kształtowania u uczniów umiejętności stawiania granic. To właśnie w klasie dzieci uczą się funkcjonowania w grupie, wyrażania siebie, a także tego, gdzie kończy się ich przestrzeń, a zaczyna przestrzeń innych. Podstawą do tego, by móc przekazywać najmłodszym odpowiednie wzorce, jest ustalenie odpowiednich granic na linii nauczyciel–dziecko.
Jak pisze Katarzyna Warchoł-Biedermann w Zachowanie granic w relacji uczeń–nauczyciel: „nauczyciel może i powinien mieć relacje z uczniami, które są oparte na zaufaniu i życzliwości. Jednak nie przypominają relacji koleżeńskich czy przyjacielskich. Z tej przyczyny należy uważać na język, jakiego używamy, zwracając się do uczniów”. Wśród najważniejszych zasad komunikacyjnych takiej relacji wymienia, m.in.:
- posługiwanie się imionami uczniów;
- unikanie nadmiernej krytyki lub komplementowania wyglądu;
- wystrzeganie się epitetów mogących sugerować brak szacunku dla innych.
Pedagog powinien dbać o to, by budować w klasie atmosferę, w której dzieci czują się swobodnie i chętnie mówią o swoich uczuciach, potrzebach czy opiniach. Nauczyciel zachęcający uczniów do wyrażania własnego zdania daje im jasny sygnał, że mają do tego prawo i że ich głos ma realne znaczenie. Warto pokazywać najmłodszym, że granice są naturalne, potrzebne i nie trzeba ich komunikować w sposób konfliktowy.
Jak rozpoznać, że dziecko nie potrafi wyznaczać granic?
Uważny nauczyciel potrafi sprawnie dostrzec niepokojące sygnały w codziennym funkcjonowaniu ucznia – w tym to, że dziecko nie umie stawiać lub wyrażać swoich granic. Jednym z nich okazuje się nadmierna uległość. Oznacza ona, że maluch zawsze pozwala innym decydować za siebie i nie wyraża własnego zdania, nawet gdy coś jest dla niego niekomfortowe.
Kolejne alarmujące sygnały to brak asertywności i trudność z powiedzeniem „nie”. Takie symptomy u dzieci mogą być związane z brakiem wewnętrznego poczucia sprawczości. Następna kwestia to zachowania obronne – uczeń może reagować wybuchami złości albo wręcz przeciwnie – zamykać się w sobie. To nierzadko sposób radzenia sobie z sytuacjami, w których jego granice są przekraczane, ale on sam nie potrafi ich zakomunikować.
Jak wspierać dzieci w wyrażaniu granic?
Umiejętność wyznaczania i wyrażania swoich granic jest potrzebna do tego, by czuć się po prostu komfortowo i bezpiecznie, szczególnie gdy obcuje się z innymi. Nauczenie tego dzieci wymaga czasu, empatii i zaangażowania ze strony nauczyciela. Jednym ze sposobów są ćwiczenia umożliwiające uczniom doświadczanie różnych sytuacji w bezpiecznych warunkach.
Przykładowo odgrywanie ról pozwala przećwiczyć, co powiedzieć lub jak zareagować, gdy ktoś narusza przestrzeń fizyczną czy emocjonalną najmłodszych. Ważna okazuje się nauka konkretnych wyrażeń, które dzieci mogą wykorzystać do komunikowania swoich potrzeb. Proste zdania, takie jak „Nie chcę”, „To mi przeszkadza” czy „Potrzebuję przerwy” powinny stać się naturalną częścią codziennego słownika uczniów.
Warto też zapoznawać dzieci z literaturą mówiącą o stawianiu granic i wyrażaniu własnych potrzeb. Do takich publikacji należą, m.in.:
- Daj mi spokój! Jak nie dać sobie dokuczać – Elisabeth Zoller, Dagmar Geisler;
- Basia i granice – Zofia Stanecka, Marianna Oklejak;
- Zgadzam się albo i nie! Jak szanować granice – swoje i cudze – Rachel Brian;
- Jak mówić NIE. O wyznaczaniu granic w relacjach, w szkole i w internecie – Michelle Elman.
Stawianie i wyrażanie granic to umiejętność, którą powinno się kształtować od najmłodszych lat. Jeśli zależy Ci na tym, by jak najlepiej pomagać w tym swoim uczniom, dołącz do Naczyciel TV. Oferujemy liczne kursy poszerzające Twoje kompetencje. Rozwijaj się i zdobywaj kolejne certyfikaty!
